Ερημοποίηση: βραδυφλεγής βόμβα

του Παντελή Μήτσιου

Όπως δημοσιεύτηκε στο σημερινό φωτογραφικό αφιέρωμα Cosmopolis στο ένθετο περιοδικό “Ε” της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας

Ερημοποίηση (ή απερήμωση κατ’ άλλους) σύμφωνα με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, είναι «η υποβάθμιση των εδαφών σε ξηρές, υπόξηρες και ύφυγρες περιοχές, η οποία προκαλείται από διάφορους παράγοντες, στους οποίους συμπεριλαμβάνονται οι κλιματικές αλλαγές και οι ανθρώπινες δραστηριότητες». Η ερημοποίηση είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα, καθώς περίπου το 47% των εδαφών του πλανήτη είναι ευάλωτες σε αυτή ή είναι ήδη έρημοι.

Πρόκειται για μια φυσική διαδικασία η οποία εξελίσσεται μαζί με τον πλανήτη. Είναι το αντίστοιχο της εντροπίας στην ενέργεια, καθώς το έδαφος εξαντλείται και από φιλόξενο υπόστρωμα της ζωής μετατρέπεται σε έναν σωρό αδρανούς σκόνης. Η παρουσία τόσων ερήμων στον πλανήτη σε συνδυασμό με τις παρατηρήσεις μας είναι αδιάψευστος μάρτυρας αυτής της διαδικασίας. Αυτό όμως που οδήγησε τα Ηνωμένα Έθνη σε αντίδραση δεν είναι το εν εξελίξει αργό φυσικό φαινόμενο αλλά αυτό που προκαλείται από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Έρημοι οι ευάλωτα στην ερημοποίηση είναι το 47% των εδαφών του πλανήτη. Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα κινδυνεύουν, το σύνολο των νησιών του Αιγαίου, τα ανατολικά παράλια της Κρήτης και της Πελοποννήσου, η Αττική και η νότια Εύβοια και διάσπαρτα τμήματα των υπόλοιπων περιοχών. Δυνητικά, σε ζώνη κινδύνου είναι το σύνολο σχεδόν της χώρας.

Γιατί όμως είναι ευάλωτες οι παραπάνω περιοχές; Το βασικότερο πρόβλημα είναι το χαμηλό ύψος βροχοπτώσεων. Είναι το φυσικό υπόβαθρο στο οποίο «χτίζεται» η ανθρωπογενής ερημοποίηση. Το κομμάτι της χώρας που βρέχεται από το Αιγαίο, έχει μέσο ετήσιο ύψος βροχόπτωσης που δεν ξεπερνά τα 500 χιλιοστά. Το ήδη στρεσαρισμένο έδαφος, πλήττεται από αποψιλωτικές υλοτομήσεις και εκχερσώσεις με σκοπό την δημιουργία καλλιεργήσιμης ή τουριστικής γης. Από συνεχείς πυρκαγιές, οι οποίες μειώνουν δραματικά την δασοκάλυψη, από υπερβόσκηση και λάθος καλλιεργητικές πρακτικές και από εντατική καλλιέργεια εδαφών. Ποιες είναι η λάθος πρακτικές; Το όργωμα μιας πλαγιάς για παράδειγμα ή η καταστροφή των φυτοφρακτών, το κάψιμο της καλαμιάς και η απομάκρυνση της βιομάζας από το χωράφι, οι μονοκαλλιέργειες. Με την πάροδο των ετών, τα εδάφη απογυμνώνονται από την φυτοκάλυψή τους και το ούτως ή άλλως λεπτό γόνιμο στρώμα της επιφάνειας, ξεπλένεται σε κάθε ευκαιρία προς τα ρέματα και τη θάλασσα.

Η κλιματική αλλαγή, η οποία οδηγεί σε έντονα καιρικά φαινόμενα βοηθά ακριβώς αυτό το ξέπλυμα των εδαφών ενώ η πυκνή δόμηση, τα οδικά δίκτυα, τα συμπιεσμένα από τα βαριά μηχανήματα εδάφη, εμποδίζουν την κατείσδυση του νερού στο έδαφος. Στην απορροή του νερού βοηθούν και τα συμπιεσμένα μονοπάτια που δημιουργούν με την πάροδο των χρόνων, κοπάδια ζώων. Η μεγάλη και σε μεγάλη κλίμακα σπατάλη νερού, κυρίως στην άρδευση αλλά και σε άλλες χρήσεις, είναι επίσης αιτία της επιτάχυνσης του φαινομένου. Επιφανειακοί φυσικοί ταμιευτήρες νερού έχουν εξαφανιστεί τα τελευταία χρόνια, φυσικοί υδροβιότοποι έχουν καταστραφεί, με σκοπό το πρόσκαιρο και αμφιλεγόμενο τουριστικό κέρδος ενώ ο υπόγειος υδροφόρος ορίζοντας έχει ταπεινωθεί κατά περιοχή σε βαθμό ανησυχητικό.
Η απουσία εδαφικής υγρασίας και γόνιμου εδαφικού στρώματος είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα ερήμου.
Μια άλλη απειλή ερημοποίησης έρχεται από τα βάθη της γης και οφείλεται στην υπεράντληση υπόγειων υδάτων για την κάλυψη υπερεκτιμημένων αναγκών αγροτικής παραγωγής. Σε πολλές περιπτώσεις και εφόσον συντρέχουν οι κατάλληλες συνθήκες, αλμυρό νερό εισέρχεται σε υπόγειους υδροφορείς, με αποτέλεσμα την υποβάθμιση του εδάφους. Πρέπει να τονισθεί ότι το φαινόμενο της εισόδου θαλασσινού νερού σε χερσαίο υπόγειο υδροφορέα που οφείλεται σε διαφορά πιέσεων, είναι πρακτικά μη αναστρέψιμο.
Εφόσον τέτοιες πρακτικές εξακολουθούν, δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ολόκληρες πεδινές περιοχές να μετατρέπονται σταδιακά σε ερήμους. Ήδη, πολλές εξ αυτών καλλιεργούνται και αποδίδουν χάρη στις αυξημένες εισροές χημικών λιπασμάτων. Από την στιγμή που το κόστος καλλιέργειας ξεπεράσει το καλλιεργητικό όφελος, η γη θα εγκαταλειφθεί. Η μετατροπή μιας σημαντικά υποβαθμισμένης και εγκαταλειμμένης γης σε έρημο, είναι απλά ζήτημα χρόνου.

Τι έχουμε κάνει ως χώρα μέχρι σήμερα ώστε να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο; Πόσο έχουμε αληθινά ανησυχήσει ή πόσο έχουμε κατανοήσει την επικινδυνότητα του φαινομένου;
Στον τομέα του σχεδιασμού έχουν γίνει πραγματικά όλα όσα έπρεπε να γίνουν. Η Ελληνική Εθνική Επιτροπή Κατά της Ερημοποίησης έχει καταρτίσει σχέδιο αντιμετώπισης του φαινομένου, το οποίο έχει γίνει αποδεκτό από την Πολιτεία. Στην πράξη όμως δεν έχει γίνει τίποτα ή σχεδόν τίποτα.
Η ενημέρωση των ενδιαφερομένων είναι ελλιπής, η εφαρμογή των κανόνων ορθής γεωργικής πρακτικής επαφίεται στην καλή θέληση των αγροτών, κανένας έλεγχος δεν γίνεται στην ποσότητα του αντλούμενου νερού ή στο βάθος άντλησης των γεωτρήσεων, ελάχιστες πρωτοβουλίες περιορισμού της σπατάλης στο αρδευτικό νερό. Ελάχιστα τεχνικά έργα προστασίας εδαφών από την διάβρωση έχουν γίνει και τα λίγα που ολοκληρώθηκαν, έπονται συνήθως καταστροφικών πυρκαγιών αντί να ακολουθούν κάποιο σχέδιο.

Κι όμως, δεν θα ήταν δύσκολο να γίνουν λίγα έστω βήματα προς την σωστή κατεύθυνση και χωρίς ιδιαίτερο κόστος. Όπως η πραγματική σύνδεση της καταβολής των επιδοτήσεων, με την εφαρμογή κάποιων βασικών κανόνων ορθής γεωργικής πρακτικής. Όπως η υποχρέωση, στις περιοχές που ανήκουν στη ζώνη υψηλής επικινδυνότητας, της συλλογής και χρήσης των ομβρίων υδάτων από κάθε κτήριο. Όπως η θέσπιση τέλους εδαφοκάλυψης για κάθε δραστηριότητα η οποία καλύπτει μεγάλες επιφάνειες και παρεμποδίζει έτσι την φόρτιση του υπόγειου υδροφορέα (π.χ. πάρκιν εμπορικών κέντρων), όπως η θέσπιση κινήτρων σε όσους εξοικονομούν νερό.

Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να έχουν οι αρμόδιοι υπόψη τους ότι το κόστος αντιμετώπισης των συνεπειών της ερημοποίησης είναι πολλαπλάσιο από αυτό των ενεργειών θωράκισης από αυτήν.